تبلیغات
دو خاکی - درنگی بر خاک‌های ایران

نویسنده : لطفی
تاریخ:سه شنبه 24 تیر 1393-06:34 ب.ظ

درنگی بر خاک‌های ایران


" شرم آور است که قادر نیستیم بر روی اینکه خاک چیست توافق کنیم. در این مورد خاک شناسان تنها نیستند. زیست شناسان در تعریف حیات و فیلسوفان در تعریف فلسفه نیز چنین می باشند."       "هانز ینی"


سرزمین ایران با مساحتی بیش از 1,648,000 کیلومترمربع، شانزدهمین کشور پهناور جهان است. و در شرق نیمکره شمالی بین 25 تا 45 درجه شمالی عرض جغرافیایی و 44 تا 64 درجه شرقی طول جغرافیایی قرار دارد. اختلاف ارتفاع فلات ایران که از خلیج فارس تا دریای خزر کشیده شده است، حدود 5652 متر (از 24- تا 5628 متر) و اختلاف درجه حرارت 80 درجه (از 30- تا 50 درجه) می باشد. که در میان کشورهای جنوب غرب آسیا، دارای متنوع ترین شرایط رویشی و تعداد گونه های گیاهی می باشد. میزان بارش سالیانه در ایران از 25 میلی متر در قسمت فلات مرکزی تا 2000 میلی متر در حاشیه دریای خزر متفاوت است(متوسط بارش 250 میلی متر در سال)، تبخیر و تعرق سالیانه در ایران از 700 میلی متر در مناطق حاشیه خزر تا 4000 میلی متر در قسمت فلات مرکزی و قسمت جنوبی ایران متغیر است، که 16 برابر بیش از متوسط بارندگی است.

با توجه به اقالیم گوناگونی که در ایران یافت می شود، بایستی انتظار داشت که خاک های گوناگونی نیز طی هزاران سال گذشته ایجاد و مورد بهره برداری قرار گرفته باشند.

خوشبختانه با نقشه جدید خاک های ایران، که با همت متخصصین موسسه تحقیقات آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی تهیه گردید. می توان به راحتی از وضعیت و پراکنش خاک های کشور مطلع شد. در زیر شمه ای از وضعیت کنونی خاک های کشور را با توجه به نقشه خاک های ایران مرور می کنیم.

نخستین مطالعات خاک شناسی در ایران در سال 1332 با طبقه بندی اراضی دشت خوزستان آغاز شد. و تهیه نخستین نقشه خاک های ایران نیز در آغاز دهه سی با همکاری کارشناسان سازمان خوار و بار جهانی به سرپرستی دکتر دوران در ایران شروع گردید. و نظر به اینکه در آن زمان رایج ترین نوع رده بندی خاک رده بندی ژنتیکی بود، لذا اولین نقشه سیستماتیک خاک و استعداد اراضی کشور به کمک کارشناسان فوق با مقیاس 1:2،500،000 تهیه و به صورت رنگی چاپ و ضمیمه نسخه انگلیسی کتاب خاک های ایران در سال 1964 میلادی منتشر شد. اینک پس از پنجاه سال، با جمع آوری هزاران نمونه خاک از سراسر کشور و مطالعه هزاران نیمرخ خاک، موسسه تحقیقات خاک و آب اقدام به تهیه نقشه 1:1،000،000 منابع و استعداد خاک های ایران نمود. با توجه به اهمیت بنیادین شناخت منابع و استعداد خاک های کشور در بعد کمی و کیفی این نقشه از بارز ترین نتایج برنامه های تحقیقاتی موسسه اب و خاک در دهه هفتاد است. نقشه منابع و استعداد خاک های ایران، با استفاده از تفسیر بصری تصاویر ماهواره Landsat، نقشه های توپوگرافی با مقیاس 1:2،500،000 ، نقشه های زمین شناسی با مقیاس 1:1،000،000 ، نقشه رژیم های حرارتی و رطوبتی خاک های ایران و مطالعات خاک شناسی منطقه ای با مقیاس 1:500،000 به صورت رقومی تهیه شده است. نسخه کاغذی این نقشه به صورت رنگی در شش برگ در ابعاد 75×100 سانتی متر چاپ و منتشر شده است.

ترکیب واحدهای نقشه فوق شامل یک زیر گروه غالب، یک زیر گروه همراه و یک زیر گروه الحاقی می باشد. برای هر واحد نقشه بافت سطحی و شیب عمومی خاک غالب نیز مشخص شده است. و استعداد هر واحد خاک برای کاربری های اصلی نظیر جنگل، مرتع و اراضی کشاورزی در قالب واحد های لندفرم تعیین گردیده است. ساختار راهنمای نقشه منابع و استعداد خاک های ایران بر مبنای Soter سامان دهی شده و در آن مشخصات کلیه واحد های نقشه به طور مفصل تشریح شده است. تشریح جزییات نقشه و راهنمای آن در این مقال نمی گنجد

در نگاه اول به نقشه خاک، می توان دریافت که حدود نیمی از مساحت کشور را اراضی متفرقه (Miscellaneous Land Type) تشکیل می دهد. و تعریف علمی خاک شامل این اراضی نمی شود. بدین معنی که قادر به رویاندن گیاهان طبیعی نبوده و قادر به نگهداری گیاهان زراعی نیز نمی باشند. اراضی متفرقه ای که در نقشه خاک های ایران به آنها اشاره شده و درصد پراکندگی آنها در جدول زیر ارایه گردیده است.

و از طرف دیگر به عنایت به شرایط اقلیمی کشور که حدود 70 درصد آن را اقالیم خشک و نیمه خشک تشکیل می دهد و سیستم توپوگرافی که نشان دهنده وضعیت پستی و بلندی شدید است روی هم رفته اکثریت سطح کشور را (بیش از 50 درصد) انتی سول، اریدی سول و اینسپتی سول که خاک های جوان و یا خاک های مخصوص مناطق خشک می باشند تشکیل می دهد. خاک های الفی سول و مالی سول منحصراً روی یال شمالی رشته جبال البرز و نیز دشت های ساحلی دریای خزر که دارای اقلیم مرطوب و نیمه مرطوب است، تشکیل شده و مساحت آنها از 3 در صد مساحت کل کشور تجاوز نمی کند.برای فهم بهتر، جدول زیر که مساحت خاک های کشور را در سطح رده و زیر گروه نشان می دهد، ارایه گردیده است.

 

-- مساحت خاک های کشور در سطح رده و زیر گروه

 

رده

زیر گروه

مساحت

هکتار

در صد

Alfisols

Typic Hapludalfs

762817

0.47

Typic paleudalfs

308095

0.19

MOlic Endoaqualfs

49033

0.03

Typic Endoaqualfs

123704

0.08

جمع

1243649

0.77

Aridisols

Xeric Haplogypsids

7188947

4.45

Typic Haplogypsids

537494

0.33

Xeric Calcigypsids

1427197

0.88

Ustic Calcigypsids

129398

0.08

Typic Calcigypsids

2478900

1.53

Typic Petrogypsids

565554

0.35

Xeric Haplocalcids

2311507

1.42

Lithic Ustic Haplocalcids

6125289

3.77

Typic Haplocalcids

54718

0.03

Lithic Xeric Haplocalcids

437999

0.27

Petrogypsic haplosalids

3086807

1.90

Typic Haplosalids

53049

0.33

Gypsic Haplosalids

2814843

1.73

Gypsic Aquisalids

486761

0.30

Typic Aquisalids

2250942

1.39

       جمع

29949405

18.76

Entisols

Lithic Udorthents

50557

0.03

Typic Torriorthents

1443170

0.89

Lithic Xeric Torriorthents

6413667

3.95

Xeric Torriorthents

981792

0.60

Litic Ustic Torriorthents

5279395

3.25

Ustic Torriorthents

237230

0.15

Litic Torriorthents

3557641

2.19

Typic Ustorthents

1785725

1.1

Lithic Ustorthents

590932

0.35

Typic Xerorthents

5851130

3.60

Lithic Xerorthents

566953

0.35

Ustic Torrifluvents

474349

0.29

Aquic Torrifluvents

1309313

0.81

Xeric Torrifluvents

1724172

1.06

Typic Torrifluvents

1620531

1

Typic Ustifluvents

625436

0.39

Typic Xerofluvents

986621

0.61

جمع

33498634

20.62

Inceptisols

Typic Dystrudepts

21676

0.01

Lithic Dystrudepts

65773

0.04

Humic Dystrudepts

164432

0.1

Dystric Eutrudepts

43352

0.03

Typic Eutrudepts

186858

0.11

Typic Endoaquepts

394663

0.24

Lithic Calciustepts

523955

0.32

Typic calciustepts

2727659

1.68

Typic Haplustepts

573550

0.35

Gypsic Haplustepts

1047909

0.65

Fluventic haplustepts

1551191

0.1

Lithic Calcixerepts

3033894

1.87

Typic Calcixerepts

5793170

3.57

Typic Haploxerepts

778079

0.48

Lithic haploxerepts

606013

0.37

Gypsic Haploxerepts

1970242

0.21

Fluventic Haploxerepts

5236129

3.22

جمع

24718545

14.35

Mollisols

Typic Agriudolls

395139

0.24

Lithic Agriudolls

308303

0.19

Typic Hapludolls

538195

0.33

Lithic Hapludolls

103815

0.06

Typic EndoAquolls

135970

0.08

Calcic AgriXerolls

184927

0.11

Typic Calcoxerolls

253386

0.16

Lithic Calcixerolls

1608924

0.99

Fluventic Haploxerepts

169661

0.10

جمع

3698320

2.26

vertisols

Chromic Calcixererts

218028

0.13

جمع

218028

0.13

Miscellaneous

Badland

9923477

6.11

Coastal sands

71374

0.04

Dune land

5977083

3.68

Kalut

860494

0.53

Marshlands, lagoon

1029308

0.63

Playa

2930412

1.80

Stony rocklands

19241763

11.85

Rock Outcrops

23854280

14.70

Salt plugs

219652

0.14

Salt flats

4945289

3.05

Urban areas

156019

0.1

Water

774847

0.48

جمع

69983998

43.11

جمع کل

163310579

100

 

استعداد خاک های کشور به تبعیت از این شرایط به صورت زیر تعیین می گردد.

مساحت خاک های که برای زراعت آبی اعم از سالانه و باغ قابلیت دارندحدود 27 میلیون هکتار یا 17 درصد کل اراضی کشور را تشکیل می دهد. مساحت خاک های که استعداد مرتع را دارندحدود 60 میلیون هکتر و یا 37 درصد، مساحت خاک های که استعداد جنگل را دارند حدود 11 میلیون هکتار و یا حدود 7 درصد، مساحت خاک های که استعداد مرتع را دارند و به علت شیب بسیار تند بایستی حفاظت شوند حدود 4 میلیون هکتار و یا 2.5 درصد براورد شده است. بقیه شامل اراضی متفرقه و بایر می باشند. لازم به ذکر است که حدود 24 میلیون هکتار از اراضی کشور که در نقشه خاک ها جزء رخنمون های سنگی ذکر شده اند اغلب دارای پوشش خاکی بسیار کم عمق می باشند که به علت کمی عمق (کمتر از 10 سانتیمتر به صورت پراکنده) فاقد شرایط لازم برای طبقه بندی خاک ها در سیستم جامع طبقه بندی خاک بوده ولی چون دارای پوشش نباتی پراکنده می باشد جزء اراضی با استعداد مرتع منظور شده اند.

خاک های مبتلا به شوری که 44.5 میلیون هکتار از کشور را پوشش می دهند بر روی نقشه منابع و استعداد خاک های ایران، خاک های مبتلا به شوری بر اساس سیستم طبقه بندی جامع خاک ها در سطح زیر گروه طبقه بندی شده اند. به طور کلی پنج زیر گروه در خاک های شور ایران تشخیص داده شده اند که عبارتند از : Gypsic Haplosalids، Typic Haplosalids، Typic Aquisalids، Petrogypsic Haplosalids، Gypsic Aquisalids

لازم به ذکر است که این پنج گروه اکثراً در فلات مرکزی و خوزستان و دشت های جنوبی واقع شده اند.

اراضی دارای خاک های گچی که سطحی حدود 25 میلیون هکتار از کشور را پوشش می دهند و اغلب در فلات مرکزی، خوزستان و دشت های ساحلی جنوب، که مواد مادری خاک ها کچی بوده و بارندگی برای شستشوی گچ از پروفیل ناکافی می باشد، واقع شده اند. و در نقشه خاک ها ی ایران در زیر گروه های زیر قرار می گیرند.

Gypsic Haplustepts، Xeric Calcigypsids، Typic Calcigypsids، Typic haplogypsids، Gypsic Gaploxerepts، Typic Petrogypsids، Petrogypsic Haplosalids، Xeric Haplogypsids، Ustic Calcigypsids   

 





 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر