تبلیغات
دو خاکی - لزوم توجه ویژه به مسئله فرسایش خاك و تولید رسوب

نویسنده : لطفی
تاریخ:شنبه 29 شهریور 1393-07:01 ق.ظ

لزوم توجه ویژه به مسئله فرسایش خاك و تولید رسوب

دو خاکی - لزوم توجه ویژه به مسئله فرسایش خاك و تولید رسوب
خاك، به عنوان بستر تولید و یكی از مهمترین عوامل زیربنایی اقتصاد در هر كشوری است. اصول و چگونگی بهره برداری از خاك، در واقع مسیر پیشرفت و سطح توسعه یافتگی هر جامعه را تعیین می¬كند. با در نظر گرفتن چگونگی پیدایش خاك و اینكه برای تشكیل یك سانتیمتر خاك بیش از 300 سال زمان نیاز است، می توان به عظمت و ارزش خاك و به اهمیت خسارات ناشی از تخریب این منبع حیاتی بیشتر پی برد. به قول سعدی:


بنی آدم سرشت از خاك دارد / اگر خاكی نباشد، آدمی نیست
از كل مساحت كشور حدود 900 هزار کیلومتر مربع کوهستان، 730 هزار کیلومتر مربع مناطق دشتی و 27 هزار کیلومتر مربع آن را دریاچه ها تشکیل می دهند. اقالیم خشک و نیمه خشك بالغ بر 85 درصد سطح كشور را پوشانده اند. متوسط بارندگی سالیانه كشور در حال حاضر حدود 225 میلی متر است كه كمتر از یك سوم متوسط جهانی است و میزان تبخیر سه برابر متوسط جهانی است. رژیم بارندگی در ایران عمدتاً مدیترانه ای (عدم انطباق زمانی بین فصل بارش و فصل رویش گیاه) است.
مطالعات فرسایندگی باران نشان داده که سه ناحیه در کشور دارای بیشترین مقدار قدرت فرسایشی باران هستند. دو ناحیه شامل مناطق پرباران سواحل شمال و ارتفاعات زاگرس و ناحیه سوم شامل نوار سواحل جنوب کشور است كه دارای بارش های شدید کوتاه مدت است. در مقابل، عمده فرسایش بادی به¬دلیل سرعت زیاد وزش باد در مناطق خشک و هموار مشاهده می شود. به دلیل تاثیر عوامل طبیعی از یك طرف و دخالت های نادرست انسانی از طرف دیگر، فرسایش خاك به صورت آبی و بادی در بسیاری از مناطق ایران تشدید یافته است.
به رغم گزارشات كارشناسی در مورد برخی مقادیر بالای فرسایش آبی ( چهار میلیارد تن در سال)، بر اساس آمار معاونت آبخیزداری، آخرین برآوردها در قالب طرح سیمای فرسایش حوضه های آبخیز كشور، بیانگر فرسایش در حدود یك میلیارد تن در سال در كشور ( به طور متوسط 6 تن در هكتار در سال) است كه از محلی به محل دیگر متفاوت است.
به دلیل گستردگی ابعاد موضوع فرسایش و رسوب و پیچیدگی آن، تا کنون مطالعه جامعی از میزان خسارات فرسایش در كشور انجام نشده است. با این همه، پیش بینی خسارات وارده به كشور از محل فرسایش خاك سالانه حدود 107 هزار میلیارد ریال برآورد شده است.
خوشبختانه اطلاعات ارزشمندی از وضعیت فرسایش آبی در ایران جمع آوری شده است. مطالعات سیمای فرسایش و سیمای حوزه های آبخیز کشور (شامل نقشه های فرسایندگی باران، نقشه حساسیت سازندها به فرسایش، نقشه موقعیت رخدادهای زمین لغزش، نقشه کاربری اراضی و نقشه شدت فرسایش خاک) نمونه ای از مطالعات پایه ای مهم در سطح کشور است كه اخیراً در قالب اطلس های ملی در كشور تهیه گردیده است.
بیشترین فراوانی رخدادهای لغزشی در کشور در دو محورشمال غرب- شمال شرق (محور البرز) و شمال غرب- جنوب شرق (محور زاگرس) است. خاکبرداری ها و خاکریزی های گسترده در اقدامات عمرانی نظیر جاده سازی، تغییر کاربری و زلزله از عوامل مؤثر بر تشدید حرکت های توده ای در ایران شناخته شده اند.
در حال حاضراطلاعات جامعی از فرسایش کنار رودخانه ای در کشور در دسترس نیست. ولی با توجه به وجود بیش از صد هزار کیلومتر رودخانه های دایمی و فصلی و چند برابر آن طول مسیل ها، فرسایش كناره ای و جا به جایی عرضی آبراهه ها و مسیل ها موجب بروز خطرات و خسارات برای اراضی مجاور آبراهه و مستحدثات ساحلی شده است. بر اساس اطلاعات ارائه شده در سالنامه آماری مركز آمار حدود نیم درصد مساحت كل كشور را بستر رودخانه ها، آبراهه ها و مسیل ها تشكیل می دهد. در حال حاضر بیش از سه میلیون هكتار از اراضی كشاورزی در حاشیه آبراهه ها و مسیل ها قرار دارد كه محافظت از این اراضی در مقابل خطرات سیل و فرسایش همواره از مشكلات اساسی كشاورزان بوده و لازم است در اجرای برنامه های حفاظتی مورد توجه قرار گیرد.
در یک مطالعه سراسری با استفاده از تحلیل آمار غلظت رسوب حاصل از 209 ایستگاه رسوب سنجی كشور که تقریباً یك چهارم سطح كشور را پوشش می دهد؛ مقدار متوسط سالانه رسوب معلق درکشور 350 میلیون تن برآورد شده است. حجم رسوب‌گذاری در مخازن سدها با توجه به مساحت حوضه های آبخیز سدهای در دست بهره‌برداری كه از طرف وزارت نیرو 40 میلیون هكتار (24 درصد مساحت كشور) اعلام شده، حدود 165 میلیون مترمكعب در سال برآورد شده است. در سال‌های گذشته به‌طور متوسط، سالانه 550 میلیون مترمكعب مخزن ایجاد شده كه حدود 30 درصد از گنجایش آنها به‌دلیل رسوب‌گذاری از دست رفته كه در صورت ادامه این وضع، متوسط نیمه عمر مخازن كشور به حدود 50 سال خواهد رسید. همچنین بر اساس مطالعات وضعیت رسوبگذاری در مخازن 17 سد، به طور متوسط سالانه حدود 25/0 تا 5/2 درصد از حجم مخازن سدها به¬دلیل رسوبگذاری از دست می رود.
اطلاعات موجود از فرسایش بادی در مقایسه با فرسایش آبی کمتر است. طبق گزارش دفتر فنی تثبیت شن و بیابان زدایی سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور (1381) در قالب طرح شناسایی كانون های بحرانی فرسایش بادی و تعیین اولویت های اجرایی در 14 استان بیابانی کشور که بیشتر در معرض پدیده فرسایش بادی قرار دارند، 137 منطقه تحت تاًثیر فرسایش بادی در سطح کشور شناسایی شدند که مساحت آنها نزدیک به 20 میلیون هکتار می باشد. از این مناطق 7/12 میلیون هکتار جزء منطقه برداشت، 9/1 میلیون هکتار جزء منطقه حمل و 1/5 میلیون هکتار جزء منطقه رسوب گذاری قرار گرفتند. از طرفی، شدت فرسایش بادی در مناطق مختلف یکسان نیست و از محلی به محل دیگر متفاوت است. تعداد 159 کانون بحرانی فرسایش بادی با مساحت بالغ بر 4/6 میلیون هکتار در سطح کشور شناسایی شده است.
در پایان ذكر این نكته ضروری است كه تعیین راهبردهای كنترل فرسایش و حفاظت خاك نیازمند شناخت و آگاهی از مشکلات و محدودیت های موجود است. مشكلات و تنگناهای عمده موجود در حوزه‌های آبخیز كشور منتزع از مسایل منابع طبیعی تجدید شونده نیست. برخی از این مشکلات و تنگناها به ویژگیهای طبیعی کشور و تعدادی دیگر به مسائل و موضوعات مدیریتی که اعمال می شوند؛ بستگی دارد. بر این اساس، برای ارائه راهکارهای منطقی و درست ضمن آنكه باید از توانمندی ها و فناوری های موجود استفاده شود، لازم است از نقاط قوت داخلی نیز آگاه بود. بدیهی است راه حلی که در یک کشور برای رسیدن به راهبردی معین مناسب است؛ ممکن است در کشوری دیگر مناسب نباشد.

*مسوول دبیرخانه ستاد توسعه فناوری های آب، خشکسالی، فرسایش و محیط زیست معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری


نوع مطلب : فرسایش و حفاظت خاک 


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر